logo Nuacht Anois

 

Turgnamh Eolaíochta Spraíúil

Déardaoin, an 16ú Aibreán 2026

An maith leat é nuair a bhíonn rudaí ag pléascadh? Balúin, mar shampla, nó deoch shúilíneach i ndiaidh duit é a chroitheadh? Is cinnte go mbíonn sin suimiúil (agus rud beag salach, in amanna!)


Inniu, ba mhaith liom a thaispeáint daoibh an dóigh le bolcán beag a chruthú daoibh féin. Ní hamháin go bhfuil sé seo spraíúil, ach beidh sibh ag foghlaim faoin eolaíocht fosta. Seo físeán beag a chruthaigh muid le cuidiú ó Grace, dalta Ard-Leibhéil a bhfuil an-dúil aici i gcúrsaí eolaíochta.


Cad é mar a dhéantar an turgnamh?

Seo an dóigh a scríobhann eolaithe síos a gcuid turgnamh.

De dhíth:

  • Cupán Beag (nó buidéal folamh) agus Spúnóg
  • Tráidire nó Pláta Mór (Tá seo de dhíth le nach mbeidh prácás déanta!)
  • Fínéagar
  • Sóid Aráin
  • Gallúnach (an stuif a úsáidtear leis na miasa a ní)
  • Dathúchán Bia (ní chaithfidh tú seo a úsáid, ach más mian leat go mbeadh dath na laibhe cosúil le dath na fíor-laibhe, cuir dathúchán dearg nó oráiste leis).


Na Céimeanna

Lean na treoracha seo le do bholcán féin a chur ag pléascadh:

  1. Cuir an cupán beag ar thráidire nó ar phláta. (Is é an tráidire sin an 'Sliabh' nó an ‘Talamh’ agus is é an cupán an 'Bolcán'.)
  2. Cuir an tSóid Aráin isteach sa chupán.
  3. Cuir Gallúnach leis. (Má tá dathúchán bia á úsáid agat, cuir cúpla braon de seo leis an mheascán anois).
  4. Cuir an Fínéagar leis. (Seo é an chéim is tábhachtaí! Doirt an fínéagar isteach go gasta sa chupán. Coinnigh súil ghéar ar an imoibriú...


Cad é a tharla? (Na Torthaí)

Chomh luath agus a bhuaileann an fínéagar an tsóid aráin, tosaíonn an meascán ag borradh go gasta. Bíonn boilgeoga móra á gcruthú, agus tarlaíonn mionphléascadh.


Nuair a scríobhann tú faoi thurgnamh eolaíochta, caithfidh tú a mhíniú cad chuige a bhfuil na rudaí ag tarlú.

Míniú Eolaíochta

An tImoibriú Ceimiceach

Nuair a chuirtear an tSóid Aráin agus an Fínéagar le chéile, tosaíonn siad ag athrú a chéile le substaint nua a chruthú. Tugtar Imoibriú Ceimiceach air sin.

  • Is aigéad é an Fínéagar.
  • Is alcaile í an tSóid Aráin

(I saol na heolaíochta, is glanmhalairtí iad alcaile agus aigéad agus bíonn siad ag imoibriú lena chéile). Nuair a mheascann an t-aigéad agus an alcaile le chéile, cruthaíonn siad trí rud nua!

  1. Uisce
  2. Salann (aicéatáit sóidiam)
  3. Gás (dé-ocsaíd charbóin)

(an salann a bhí fágtha ag an deireadh)


An Gás a Chruthaigh an Pléascadh

Is é an gás nua seo an rún taobh thiar den bholcán. Tá an gás ag iarraidh éalú ón chupán chomh gasta agus is féidir. Dé-ocsaíd charbóin atá sa ghás seo (an gás céanna atá sna boilgeoga i ndeochanna súilíneacha).

Nuair a chruthaítear an oiread sin gáis in áit bheag (an cupán), caithfidh sé teacht amach go gasta. Mar gur chuir muid an ghallúnach isteach sa mheascán, ceapann sin cuid den ghás sna boilgeoga. Bíonn sé níos fusa againn éifeacht an gháis a fheiceáil sa mhionphléascadh mar gheall ar an ghallúnach.


Ceisteanna

  1. Cad é príomh-sprioc an turgnaimh seo?
  2. Cad iad na rudaí atá de dhíth ort?
  3. Cad chuige a bhfuil gá le tráidire nó pláta mór?
  4. Cé a chuidigh leis an fhíseán bheag a chruthú?
  5. Nuair a thosaíonn an t-imoibriú, cad é a tharlaíonn don mheascán sa chupán?
  6. Cén gás a chruthaítear sa phléascadh?
  7. Cad chuige a gcuirtear an ghallúnach isteach?
  8. Cad iad na trí rud nua a chruthaítear sa turgnamh seo?


Le plé agus le déanamh:

  • Cad é a tharlódh dá n-úsáidfeá níos mó sóid aráin?
  • Cad é a tharlódh dá n-úsáidfeá níos lú fínéagair?
  • Cad é a tharlódh dá n-úsáidfeá cupán níos mó nó níos lú?

Bain triail as na rudaí sin agus feicfidh tú cad é mar is féidir leis an eolaíocht rudaí a athrú!


meas